RFA BİLEN ELİP BERİLGHAN SÖHBET
SUAL: Türkiyining eng nopuzluq jornalliridin biri bolghan “Türkiye Günlüğü” Ürümchi Veqesi alahide sanini chiqardi. Siz aldı bilen jornalning bu san heqqide melumat bersingiz.
JAVAP: Türkiye Günlüğü siz dep ötkendek Türkiyining nopuzluq jornalliridin biri. Türkiyining siyasi pikir ve tepekkür saheside aldinqi qatarda turidighan ilmi akademik jornallarning biri. Uzun yillardin beri toxtap qalmay neshir qilinip kelgen ve xeli keng muxtiri muhiti bolghan bir jornal. Bu jornalni Türkiyide ilim ve siyaset sahesidikiler köp oquydu. Shunga bu jornalning bir sanini Sherqiy Türkistan mesilisige ayrip berishi nahayiti muhim ehmiyetke ige. Siyaset sahesidiki, hakimiyet beshidiki kishiler jornalning bu sani arqiliq Sherqiy Türkistan heqqide, Ürümchi veqesi heqqide Xitay teshviqatining tesiride qalmay toghra melumat alalaydu ve veqening tarixiy arqa körinishi heqqide melum chüshenchige ige bolalaydu. Türkiye Günlüğü jornilining bu sanigha Dr. Erkin Emet Ependimning ikki maqalisi besilghan bolup, bularning biri “5-İyul Ürümchi Veqesining İchki Yüzi” digen maqale, yene biri “Rabiye Qadir Bilen Elip Berilghan Söhbet” digen maqale. Bu maqalilarda 5-İyul Ürümchi veqesining kelip chiqish sevebi ve jeryanliri, Xitay hakimiyitining bu veqege qarita tutqan pozitsiyisi ve kullanghan qattiq qolluq siyasiti, Barin ve Gulca veqeside tutqan pozitsiyisi bilen selishturulup chüshendürülgen. Rabiye Qadirning Ürümchi veqesi bilen munasiviti barmu yoqmu, bu veqede Amerikining tesiri barmu yoqmu, Dunya Uyghur qurultiyining meqsiti neme digendek suallargha Rabiye Qadir bergen bivaste javaplar yer alghan. 5-İyul Ürümchi veqesi jeryanida, Türkiyediki bezi metbuatlarda Rabiye Qadirning Amerikida turuvatqanliqi tekitlinip, bu veqening arqisida Amerikining bolghanliqi, Rabiye Qadir ve Uyghurlarning Amerikining oyunchiqi bolup qelivatqanliqi heqqide xever ve mulahiziler otturigha qoyulghan idi. Türkiye jamaetchiliki arisida otturighan chiqqan bu ghulghula ve gumanlarni yoq qilish kerek idi. Dr. Erkin Emet Ependimning bu ikki maqalisi bu jehette nahayiti muhim rol oynidi dep qaraymen. Jornalda yene Dr. Erkin Ekrem Ependimning Xitay metbuatlirining 5-İyul Ürümchi veqesi ve Türkiyining bu veqediki pozitsiyisige bolghan inkaslirini tema qilghan bir maqalisi besildi. Bu maqale Xitay metbuatlirining Ürümchi veqesidiki milletchi ve bir tereplimilik pozistsiyisini, eniqraq qilip eytqanda uşşuqluqini körsitip berdi. Xitay teshviqatining mahiyitini echip berishte bu maqalining muhim roli bar dep oylaymen.
SUAL: Bu jornalda sizning ikki parche maqalingiz elan qilinghan, bu maqaliliringiz heqqide qisqiche melumat bersingiz.
JAVAP: Bu jornalda mening “Rabia Qadirning Hayati ve Mücadelisi” digen maqalem bilen “Xitayning Uyghur Türklirige Qarita Yolgha Qoyghan Asimilatsiye Siyasiti ve Buning Netijiliri” degen maqalem besildi. Sizgimu melum bolghinidek, 5-İyul Ürümchi veqesidin ilgiri Türkiye Jamaetchiliki Rabiye Qadirni bilmeytti. Veqe jeryanida hem dunya hem Türkiye metbuatlirida Rabiye Qadir her kün degüdek bash xever qilindi. Buning bilen Türkiye jamaetchiliki Rabiye Qadirni Uygur milli kürishining bir lideriken dep tonidi. Bezi kishiler bolsa Rabiye Qadirgha guman bilen Amerika teripidin yetishtürülgen bir ayal dep qaridi. Yeni Rabiye Qadirning hayati ve mücadilisi heqqide jamaetchilikning köp melumati yoq idi. Men bu noqtini nezerge elip Rabiye Qadirning hayatini ve burun elip barghan müjadilisini yazghan idim. Türkiye jamaetchilikining Rabiye Qadirni teximu yaxshi tonushi ve bilishide bu maqalimu ijabiy rol oynaydu dep oylaymen. “Xitayning Uyghur Türklirige Qarita Yolgha Qoyghan Asimilatsiye Siyasiti ve Buning Netijiliri” degen maqalemde bolsa 5-İyul Ürümchi veqesining bir ikki kishining qishqirtishi yaki bashqa döletlerning arilishishi tüpeylidin emes, Xitay hakimiyitining uzaq muddettin beri Uyghur xelqige qarita elip barghan planliq ve sestimiliq asimilatsiye siyasitining netijiside otturigha chiqqanliqini bayan qildim.
SUAL: Sizche Rabiye Qadirning hayati qandaq bir hayat? Müjadelisi qandaq bir müjadile?
JAVAP: Rabiye Qadirning hayati japa-musheqqet bilen ötken bir hayat. Mustehkem bir irade, ulugh ghaye ve tirishchanliq bilen yoghurulghan bir hayat. Pütün mal mülkü Xitay komünistliri teripidin musadire qilinip bir parche nangha muhtaj bolup qalghan bir ailide yetiship 15 yeshida turmushqa chiqishqa mejbur bolghan, medeniyet inqilavi mezgilide yoldihsidin ayrilip 6 balisi bilen yalghuz qalghan bir ayalning milyonlarche yuan pul tepip Xitaydiki eng bay on kishining biri bolup qelishini bir möjize dep qarashqa bolidu. Yeni Rabia Kadir bir möjize yaratqan ayal. Beziler, hayatta hemme nersige erishken, pul dise puli, shöhret dise shöreti, emel dise emeli bolghan bu ayalning nemisi kem idi dep sorishi mumkin. Shuni bilishimiz lazim ki, insan üchün puldinmu muhim bezi nersiler bar. U bolsimu insanning erkinliki, izzet hörmiti ve shan-sheripi. Erkinliki bolmighan, izzet hörmiti ve shan-sheripi bolmighan bir insan yaki millet altun qepezdiki arslandin perqi bolmaydu. Türkye Jumhuriyitining qurghuchisi Mustafa Kemal Atatürk bu heqte “Qanchilik bay ve bayashat ichide yashisa yashisun, musteqilliqtin merhum qalghan bir millet medeni insaliq dunyasi aldida chakar-malay muamlisidin yuqiri muamilige layiq körülmeydu” degen idi. Shunga Rabia Kadirning müjadilisini milletning erkinliki, shan-sheripi üchün elip berilgha dep eytishqa bolidu.
SUAL: Jornalda besilghan ikkinchi maqalingiz Xitayning Uyghurlargha elip berivatqan Asimilatsiye Siyasiti ve Buning Netijiliri temisida. Bu maqalini oqup chiqtim.Maqalingizda Uyghur mesilisi heqqidiki bezi mesililerge javap izdepsiz. Sizche Sherqiy Türkistan mesilisi qandaq meydangha chiqqan?
JAVAP: Sherqiy Türkistan mesilisining negizide “Sherqiy Türkistan kimning zemini?” degen sual yatidu. Sherqiy Türkistan mesilisi manu bu sualgha berilgen ikki perqliq javaptin otturigha chiqqan. Xitaylar bu sualgha Sherqiy Türkistanni ezeldin Xitayning zemini dep javap beridu, Uyghur xelqi bolsa, Sherqiy Türkistan ezeldin Uyghurning zemini dep javap beridu. Bu ikki perqliq javap Sherqiy Türkistanda Xitay milletchiliki bilen Uyghur milletchilikining otturigha chiqishigha sevepchi bolghan. Xitay milletchiliki bilen Uyghur milletchiliki birbirige qarshi ikki perqliq ang ve idiyologiyege aylanghan. Bu ikki ang ve idiyologiye otturisidiki küresh siyasi jehette, medeniyet jehette ve iqtisadiy jehette eks etip belgilik shert-sharait astida toqunushqa, hatta urushqa aylanghan. Yeqinqi tariximizda körülgen toqunush ve urushlarning hemmisi bu perqliq ikki ang ve idiyologiye otturisidiki küreshning bivaste netijisi. Bu ikki ang ve idiyologiyining biri yoq bolmay turup Xitaylar bilen Uyghurlar oturisidiki ziddiyet ve toqunushning ayaqlishishi mumkin emes. Bu ikki idiyologiyining birisining yoq bolushi üchün ye Xitaylar Sherqiy Türkistanni Uyghur zemini dep tashlap chiqip ketishi kerek, ye bolmisa, Uyghurlar Sherqiy Türkistanni Xitay zemini dep etirap qilip musteqilliqtin vazkechishi kerek. Hazirqi ehvaldin qarighanda bu ikki terepning hich biri idiyologiyisidin vazkechidighandek körünmeydu. Xitay hakimiyiti Uyghurlardiki bu ang ve idiyologiyini yoq qilishning birdin bir yoli Uyghur millitini pütünley asimilatsiye qilishta dep qarighan. Shunga pütün siyasetlirini buninggha qarita tüzüp chiqqan. Uyghurlar bolsa, Xitaydiki ang ve idiyologiyini yoq qilishning birdin bir yolini musteqilliqta dep qaraydu. Chünki musteqilliqtin bashqa yollar Xitayni öz noqtineziridin vaz kechürelmeydu.
SUAL: Siz maqalingizda Xitaylarning 1960-yillardin bashlap Uyghurlargha asimilatsiye siyasiti yürgüzüshke bashlighanliqini eytipsiz. Burun bundaq bir siyaset yoqmidi?.
JAVAP: Xitay komünistlirining Uyghurlargha qaratqan asimilatsiye siyasiti 1960-yillarda elipbe islahati bilen resmi bashlighan. Bu hergizmu uningdin burun bundaq siyaset yoqti degenlik emes. Bu peqet Xitay komünstlirigha qarita eytilghan. Xitay komünistliri Sherqiy Türkistanni besivalghan deslepki mezgillerde Sovet İttipaqini ülge qilip bu rayonda birmunche aptonomiye oblast ve nahiyilerni tesis qilghan, komünistlerning ezilgüchi milletlerni qutquzush, erkinlikke erishtürüsh ve musteqilliqini qolgha keltürüshige yardem berish deydighan programi boyiche deslepte Uyghur xelqighe mulayim muamilide bolghan idi. Yer islahati, yerlik milletchilikke ve chong Henzuchiliqqa qarshi turush herikiti bilen 1950-yillar ötüp ketti. Xitay komünistliri 1960-yillardin itibaren burunqi muamlisini özgertip esli epti beshirisini körsitishke bashlidi. Halbuki Xitay hakimiyitining Uyghurlargha qaratqan asimilatsiye herikiti Ching sulalisi devridin itibaren bashlighan idi. Buning murekkep tarixiy basquchliri bar. Buni mumkin qeder qisqa bayan qilip ötey: Ching sulalisi Sherqiy Türkistanda turghuzvatqan armiyisining ashliq ihtiyajini teminlesh üchün ichkiridin köchmen yötkeshni bashlighan idi. 1781-yili ichkiridin texminen 20,000 dihqanni yötkep kelip bozyer achturghan. Manqing sulalisining ichkiridin köchmen yötkesh siyasitining meqsiti deslepte asimilatsiye emes, Ching sulalisi armiyisining ashliq ihtiyajini qamdashtin ibaret bolsimu, keyinki basquchta bu siyaset asimilatsiye meqsiti bilen yolgha qoyulghan ve asimilatsiyini Sherqiy Türkistanni kontrol qilishning axirqi vastisi qilinghan. 19-esirning axirilirida Ching sulalisi ziyaliliri Sherqiy Türkistanni Gherp impiriyisining tajavuzidin qoghdinidighan mudapie sepi dep qarap Ching hükimitige bu rayonni Ching sulalisining bir ölkisi qilip bekitishni ve köp sanda köchmen yötkeshni teklip qilghan idi. 1884-yili Sherqiy Türkistangha “Xinjiang” dep nam bergendin keyin, Ching hakimiyiti sherqiy Türkistanni Xitay bilen birleshtürüsh ve Xitaylashturush nishani boyiche bir yürüsh siyaset tüzüp chiqqan. Mesilen Sherqiy Türkistanda yolgha qoyulghan memuriy tüzümni İchki qisimlardiki bilen birdekleshtürüsh, Xitaylarni davamliq türde Sherqiy Türkistangha yötkesh, Xitayche terbiye arqiliq Türk tilliq xelqlerge qarita medeniyet asimilatsiyesi elip berish degendek siyasetlerni olgha qoyghan. Zuo Zongtang medeniyet jehette asimilatsiye elip berish üchün Xitay klasiklerini oqutidighan mekteplerni echip baylarning balilirini oqutushqa bashlighan.Yang Zengxin devridiki Shötanglar bu siyasetke xizmet qilidighan mektepler idi. Bu mektepler anche ünüm bermigendin keyin Jin Shuren mejburi Xitaylashturush siyasiti yürgüzgen idi. Qumul inqilavining partilishidiki asasiy seveplerning biri mushu Xitaylashturush siyasiti idi. Guomindang hükimiti köchmen yötkeshni emiliy ünüm beridighan vaste dep qarap Sherqiy Türkistangha bir milyon Xitay yötkeshni planlighan bolsimu, Xitaydiki icki urush sevebidin bu planni ishqa ashuralmighan idi. Eslide Guomidang hakimiyitining Sherqiy Türkistan Uyghur xelqige qaratqan asimilatsiye siyasiti bügünki Xitay komünistliri yolgha qoyuvatqan siyasetning asasi bolghan. Guomindang hakimiyitining asimaltsiye siyasiti bolsa, Sun Zhongshanning asimilatsiye nezeriyisige tayinidu. Sun Zhongshan Yuan Shikai’ning “besh millet ortaqliqidiki jumhuriyet” (wu zu gong he) nezeriyisige qarshi “asimilatsiye” (tonghu zhuyi) nezeriyisini otturigha qoyup Xitayda “ulus dölet”, yeni “milli dölet” qurush nishanigha yetish üchün Xitaydiki az sanliq milletlerni asimilatsiye qilip Zhonghua milliti yaritishni teshebbus qilghan. Jiang Jieshi Sun Zhonghsanning asimilatsiye nezeriyisini “Ortaq jed” (Zhonghua Minzu Zongzu Lun) nezeriyisi bilen yumushatqan. Jiang Jieshi Xitaydiki milletlerning jeddi bir dep qarap az sanliq milletlerning asimilatsiyige bolghan qarshiliqni ajizlashturmaqchi bolghan. Bu pikirler Ching sulalisini aghdurup Manjularni Xitaydin qoghlap chiqirish kürishi jeryanida otturigha chiqqan Xitay milletchiliki bilen munasivetlik. Chünki ular Xitay dölitining gherplikler terpidin munqerz qilinishini Xitaydiki az sanliq milletlerning, yeni Manjularning hakimiyitidin körgen. Xitayda az sanliq milletlerge qarshi turguchilar, az sanliq milletlerni asimilatsiye qilip yoq qilishni yaqlaydighanlarning köp qismi Xitay milletchiliri ve inqilapchilar idi. Shunga Guomindang bilen Gongchandangning bu jehette hichqandaq perqi bolmighan. Xitay komünistliri Guomidang hakimiyitining siyasitige varisliq qilip asimilatsiye siyasitini deslepte biraz yumushaq qolluq bilen, keyinki mezgillerge kelgende zoravanliq bilen elip bardi. Buni hemmimiz bilimiz. Elipbe islahati, planliq tughut, atom siniqi, ichkiridin Sherqiy Türkistangha ve Sherqiy Türkistandin ichkirige köchmen yötkesh, qosh tilliq maarip, qedimqi terz öy imaretlerni cheqish, dini ibadet erkinlikini chekleshke oxshash siyaset, belgileme ve paaliyetler, Xitay qandaq teshviqat, shuar ve gep-sözler bilen yepishqa urunsa urunsun, asimilatsiye siyasitining emiliyleshtürülüshidin bashqa nerse emes. Eger Xitay mundaq niyitimiz yoq deydighan bolsa, Sherqiy Türkistangha planliq elip keltürülgen Xitay nopusini qayturup ketishi kerek. Bu bolmay turup, Xitayning bu jehettiki hichqandaq gepige ishengili bolmaydu.
SUAL: 1991- yili Sovet İttipaqi parchilanghandin keyin, Xitayning asimilatsiye siyasitide qandaq özgirishler boldi?.
JAVAP: Eger Xitayning Sherqiy Türkistan Uyghur xelqighe qaratqan asimilatsiye siyatini tehlil qilidighan bolsaq, bu siyaset bilen bu siyasetni emiliyleshtürüsh jehette nahayiti eghir ziddiyetler körülgenlikini bayqaymiz. Mesilen Xitay döliti pütün hoquqlar merkezge toplanghan merkeziyetchi bir dölet. Xitayning bu xil alahidiliki bilen yerlik aptonimiye hoquqi otturisida ziddiyet bolidu. Yeni merkezning qattiq kontrol siyasiti yerlik aptonimiyilerning aptonimiye hoquqi yürgüzishige yol qoymaydu. Xitay hakimiyiti bir tereptin az sanliq milletlerning örp adetlirige, dini etiqadigha hörmet qilimiz dise, yene bir tereptin az sanliq milletlerge qarita medeniyet asimilatsiyesi yürgüzivatidu. Bizning ehvalimizni elip eytqanda, bir tereptin Uyghur xelqighe qarita asimaltsiye siyasiti yolgha qoyuvatqan bolsa, yene bir tereptin aptonomiye heqqi bergenlikini otturigha qoyuvatidu. Bular nahayiti ziddiyetlik mesililerdur.. Bu siyaset bilen hem bir milletni asimilatsiye qilish hem ularni heqiqiy menide aptonomiye hoquqigha ige qilish mumkin emes. Bu eqilge, mentiqighe sighmaydighan nerse. Xitay hakimiyiti bu yerde ye asimilatsiye siyasitidin ye aptonomiyidin vazkechishi kerek. Eger bu ikki siyaset teng yolgha qoyulidighan bolsa, mentiq boyiche bularning biri saxte ve yalghan bolidu. Xitay asimilatsiye niyitidin vazkechmiginige qarighanda, bu yerdiki aptonomiyening saxtiliqi eniq. Hu Yaobang az sanliq milletlerni asimilatsiye qilishni toxtitip ulargha biraz erkinlik berishni, demokratik heqlerni berishni, aptonomiye heqqi berishni oylighanda beshigha kelgen palaketni hemmimiz bilimiz. Xitayning ichide liberal ziyalilarmu yoq emes, ular az sanliq milletlerge teximu keng aptonomiye ve siyasi heqler berishni oylisimu, ilim ve siyaset saheside az sanliqni teshkil qilidighanliqi üchün, hechqandaq tesiri yoq. Ziyalilarning mutleq köp qismi Xitay milletchiliridin teshkil tapqan. Xitayda dölet ichide dölet bar dep eytishqa bolidu. Hu Yaobangning jenigha zamin bolghanlar del mushu dölet ichidiki yene bir dölettur. Shunga Xitayda axshi niyet bilen otturigha chiqqanlarning muveppeqiyet qazinishi asan emes. Emdi sualingizningjavabigha kelsek, 1991-yili Sovet İttipaqi parchilinip Oturta Asiyada besh Türkiy dölet musteqil boldi. Bu veqe Xitayni chöchitivetti, endishige selip qoydi. Burun Sherqiy Türkistanning musteqilliqi mumkin emes, xam xiyal dep qaraydighanlarmu Sherqiy Türkistanningmu musteqil bolushi ihtimali barliqini oylashqa, tasavvur qilishqa bashlidi. Bu ehvalda Xitay hakimiyiti 1990-yillargha qeder yumushaq bir shekilde yolgha qoyuvatqan siyasetlirini birdinla chingitishqa bashlidi. 1990-yillargha qeder yolgha qoyulghan Uyghurche maaripni emeldin qaldurup Xitayche maaripni yolgha qoyushning chare tedbirlirini oylashqa bashlidi ve 1997-1998-yilliri universitetlarda Uyghurce maaripni emeldin qaldurush qararini chiqardi. 2003-yilidin itibaren “qosh tilliq maarip” siyasitisini otturigha qoydi ve hazir buni ijra qilivatidu. Xitay 1991-yildin keyin burunqi ixtiyari, köngüllük asimilatsiyini tashlap mejburi asimilatsiyini bashlatti. Xitay komünistlarning qarishiche, milletlerninng asimilatsiye bolushi ikki xil bolup, biri öz iradisi boyiche, ixtiyari ve köngüllük bolidu, yene biri mejburi asimilatsiye qilinidu. Xitay komünistliri ixtiyari ve köngüllük asimilatsiye üchün uyghun shert-sharait yaritishni özlirining vezipisi qilghan idi. Hazir buningdin vaz kechip zoravanliq bilen mejburi asimilatsiyini yolgha qoyuvatidu. Sherqiy Türkistandin eshinche küchlerni ishqa orunlashturush bahanisi bilen yüz minglarche Uygur yashlirini, bolupmu Uyghur qizlirini mejburi ichkirige yötkesh herikiti ve qosh tilliq maarip Xitay hakimiyiti yürgüzüvatqan asimilatsiye siyasitining 1991-yildin keyinki yengi yüzlinishini körsitip beridu.
SUAL: Siz maqalingizda Xitaylar hazir elip berivatqan pütün besim ve asimilatsiye siyasitining, Xitayning Xinjiang ezeldin mening zeminim, neme qilsam özemning ishi digen pozitsiyige baghlapsiz. Siz yene bu siyasetning meghlup bolghanliqini ilgiri sürüpsiz, buningdin keyin Xitayning bu syasitide özgirish bolarmu?
JAVAP: Xitay hakimiyiti Sherqiy Türkistanda yolgha qoyuvatqan siyasetlirini tashqi dunyagha Xitayning ichki siyasiti, Xitayning ichki ishi dep tonutuvatidu. Xitaylar arisidimu Xinjaing Xitay zemini bolghinigha qarighanda, bu yerde Xitay hakimiyitining her qandaq siyasetni yolgha qoyushqa heqqi bar dep qarilivatidu. Köchmen yötkesh, atom siniqi elip berish, planliq tughut, Xitayche maarip, tebii bayliqlarni ishlitish hoquqi Xitay merkizi hökimitige ait, buninggha hechkimning qarshiliq körsitish hoquqi yoq dep qarilivatidu. Eger Sherqiy Türkistan heqiqeten Xitay zemini bolghan bolsa, Xitay merkizi hökimitining bundaq heq hoquqlirini inkar qilghili bolmaytti. Lekin Sherqiy Türkistanning Xitay zemini emeslikini hemmimiz bilimiz, buni Xitaylarmu bilidu. Buni bu yerde münazire qilishqa hajet yoq. Qisqiche qilip eytqanda, Xitayning Xinjiang mening zeminim, bu yerde nime qilsam özemning deydighan pozitsiyisi hemmimiz körgendek 5-İyul Ürümchi veqesini keltürüp chiqardi. 5-İyul Ürümchi veqesi tunji veqe bolmighinidek, ahxirqi veqe bolupmu qalmaydu. Men maqalemde Xitayning asimilatsiye siyasetining tamamen meghlup bolghanliqini otturigha qoymidim. Chünki Xitay hakimiyiti bu siyasettin vaz kechkini yoq. Vaz kechidighandekmu körünmeydu. Lekin Uyghurlarning heqliq ikenliki, Sherqiy Türkistanning Uyghur zemini ikenliki, Xitaylar teripidin ishghal qilinghanliqi bügün pütün dunyada qobul qilinishqa bashlidi. Bu yüzlinish Xitayning noqtinezirining put tirep turalmaydighanliqini, asimilatsiye siyasitining aqmaydighanliqini körsitip beridu. Yeni buningdin keyinki tereqqiyat noqtisidin qarighanda Xitayning asimilatsiye siyasitining meghlup bolidighanliqi nahayiti eniq. Neme üchün desingiz, Uyghur xelqi oyghinip ketti, milli engi östi, milli kimliki berpa bolushqa bashlidi. Xelqaradiki özgirish ve tereqqiyatlar, metbuat ve uchur-alaqe jehettiki tereqqiyatlar hechqandaq küchning buningdin keyin Uyghur millitini asimilatsiye qilishigha imkan bermeydu. Xitay hakimiyitining mejburlashliri, zoravanliqliri, besimliri Sherqiy Türkistanda 5-İyul Ürümchi veqesige oxshash veqeler peyda qilishtin bashqa ishqa yarimaydu. Eger Xitay hakimiyiti bu noqtini chüshinip yetken bolsa, asimlatsiye siyasitidin derhal vaz kechip mesilini hel qilishning yengi yollirini oylashqa bashlishi kerek. Chünki bashqa yol yoq.
SUAL: Xitayning asimilatsiye siyasiti netijiside Uyghular bu mesilini hel qilishning yoli neme dep oylavatiu. Aptonomiyemu, musteqilliqmu, federasyonmu? Sizche bu mesilini hel qilishning yoli neme?.
JAVAP: Bu bir siyasi mesile. Siyasi mesililerni hel qilish siyasetchilerning ishi. Shunga men bu yerde mesilini hel qilishning yoli shu dep körsitelmeymen. Peqet özemning shexsiy körüshlirimni eytip öteleymen. Musteqilliq, aptonomiye ve federasyon mesilisi 1940-ve 1950-yillarda köp munazire qilinghan idi. Bu munaziriler jeryanida Musteqilliqchiler, aptonomiyichiler ve federasyonchilar otturigha chiqti. Hemmisining özige xas heqliq terepiliri bar idi. Lekin u mezgilde xelqaraliq veziyet ve shert-sharaitning alahidiliki tüpeylidin siyasetchilirimiz nishanini eniq belgiliyelmigen ve Sovetning, Zhang Zhizhongning ve keyin Xitay komünistlirining vedilirige ishinip hakimiyetni tartquzup qoyghan idi. Bu u devirning alahidilikidin bolghan. Shunga u devirdiki siyasetchilerdin undaq yaki mundaq dep aghrinish toghra emes. Emdi hazirqi shert-sharaitta, musteqilliqmu, federasyonmu, aptonomiyemu dep sual qoyulsa, hichbirimiz ikkilenmestin musteqilliq dep javap berimiz. Tarihi tejribilerdin ve hazirqi ehvaldin qarighanda aptonomiyeningmu, federasyonningmu mesilini hel qilishi mumkin körünmeydu. Chünki Xitay hakimiyiti asimilatsiyedin vaz kechkini yoq hem vazkechish niyitimu yoq. Eger Xitay hakimiyiti köchmen yötkesh siyasiti bilen Sherqiy Türkistanning umumi nopus tengpungluqini buzup Xitay nopusini yüzde yetmishke chiqarsa, Sherqiy Türkistanda musteqilliqmu, aptonomiyemu, federasyonmu Uyghurlargha hechqandaq payda elip kelmeydu. Xitay asimilatsiyidin vazkechken ehval astida bu usulni ishlitishi mumkin. 1940-yillarda Sheng Shicaimu siyasi jehette musteqil hakimiyet yürgüzgen idi. Tashqi ishlarda, diplomatiyede merkizi hökimetke beqinmaytti. Hatta Sherqiy Türkistanni Sovet İttipaqi’gha qosuvetish üchün üch qetim Stalingha iltimas sunghan idi. Shunga Xitayning Sherqiy Türkistanda Xitay nopusigha tayinidighan Xitay hakimiyiti asasidiki musteqil dölet qurush niyitinimu nezerdin saqit qilghili bolmaydu.
Hazir Sherqiy Türkistan mesilisi xelqaralishishqa bashlidi, xelqarada kün tertipige keldi. Xelqaridiki süper küchler otturisidiki tengpungluqning özgirishige egiship, Sherqiy Türkistanning musteqilliqimu kün tertipige kelishi mumkin. Tarix yengi pursetler yaritip berishi, yengi imkanlar yaritip berishi mumkin. Shunga veten ichidiki demokratik küresh bilen veten sirtidiki diplomatik küresh birleshtürülüp, birbirige maslashqan halda elip berilsa, besh on yil ichide yengi bir chiqish yoli, yengi ümit bir yaratqili bolidu.
Men burun heqiqi aptonomiye yaki federasyonning mesilini vaqitliq bolsimu hel qilalishi mumkin dep qarighan idim. Mesilen heqiqi menide federasyon yolgha qoyulsa, Tibet, Teyven ve Sherqiy Türkistan mesilisi vaqitliq bolsimu hel bolidu dep qarayttim. Hatta Xitayda Rusiyidiki Musteqil Döletler Teshkilatigha oxshash bir teshkilat qurushmu mumkin dep oylighan idim. Bu mening yaxshi niyitim bilen munasivetlik idi. Xitaylar Tibetlikler bilen elip barghan söhbitide Tibetning heqiqi aptonomiye telipini musteqilliqqa yol achidu dep ret qilghanliqini körüp, Xitayning heqiqi menide aptonomiye yaki federasyon heqqi bermeydighanliqini tonup yetkendin keyin, bu xam xiyaldin vazkechtim. Chünki Xitayning musteqilliq telep qilmaymiz degenlergimu ishenmeydighanliqi eniq boldi. Dimek Xitay Tibetke ve Uyghurlargha hechqandaq tallash yoli qoymidi. Bu ehvalda Sherqiy Türkistan ve Uyghurlar üchün musteqilliqtin bashqa yol yoq demektur. Shunga ali aptonomiye, federasyon teleppuzini stratigiye ve taktika noqtisidin diplomatiye saheside ve metbuatlarda ishlitishkila bolidu, lekin küreshning axirqi nishani qilishqa bolmaydu. Xitay ichki ve tashqi besim astida mejbur qalmighiche Sherqiy Türkistandin vaz kechmeydu. Chünki Xitay ziyaliliri ve siyasetchiliri Xitayning güllinishi yaki zeiplishishi Gerbiy Shimalgha, yeni Sherqiy Türkistangha baghliq dep qaravatidu, Sherqiy Türkistan qoldin chiqip ketse, bu rayon Gherp imperiyalizmining Xitaygha qarshi bazisigha aylinidu dep qaravatidu. Bu ehvalda Xitay Sherqiy Türkistandin vazkecmeydu, asimilatsiye siyasitidinmu vazkechmeydu.
SUAL: Siz maqalingizda 5-İyul Ürümchi veqesidin keyinki veziyetke qarap Xitayning bu asimilatsiye siyasitiing özgermeydighanliqini depsiz. Nemishqa bundaq deysiz?
JAVAP: Men veqedin keyin merkezde ötküzülgen yighinda Hu Jintaoning qilghan sözlirini oqup baqtim. Uning sözliride yenila milletler ittipaqliqini kücheytish, siyasi öginishni ching tutush, xelqqe idiyivi xizmet ishleshke oxshash burunqi gepler tekrarlanghan bolup, yengi hechqandaq gep yoq. Uning üstige 5-İyul Ürümchi veqesining bivaste javapkari bolghan Wang Lechuan ve Nur Bekriler vezipsidin elip tashlanmidi. Eksiche yerlik hökimetning tedbirliri maxtandi. Bular Xitay hakimiyitining Sherqiy Türkistan siyasitini özgertmeydighanliqining ishariti. Bu eyni zamanda, Xitay hakimiyitining asmilatsiye siyasitini teximu tezleshtüridighanliqiningmu bir ishariti.
SUAL: Xitay bu siyasetni özgertmise qandaq bolidu, yeni Xitay hazir elip berivatqan qattiq qolluq siyasitini özgertmey davam qildursa Uyghurlar qandaq qilidu?
JAVAP: Uyghurlar musteqilliq kürishini hemme sahede davamlashturush bilen bille Xitayning asimilatsiye siyasitige qarshi jiddi chare tedbirlerni oylap chiqishi ve bularni Dunya Uygur qurultiyining programisigha kirgüzüshi kerek. Mesilen Uygur tilini söyüsh seperberlikini qozghash, zörür bolmighan ehvalda Xitayche sözleshni nomus dep bilish, milli kiyim kiyishni umumlahsturush, dini terbiyini kücheytish, Xitaylargha has turmush örp adetlirini tashlap özimizning örp adetlirimizge hörmet qilish ve emel qilishqa oxshash nurghun chare tedbirlerni oylap chiqishimiz kerek. Bular millitimizni asimilatsiyige qarshi qoghdaydighan birer qalqan. Yene biri Xitay köchmenliri Sherqiy Türkistangha pul tapimiz dep kelidu. Ular tapqan pul Uyghurlarning puli. Shunga tijaret qilghanda Uyghurlar Uyghurlar bilen tijeret qilishi kerek. Bunimu milli angning ölçimi qilish kerek. Mushuninggha oxshash chare tedbirlerni otturigha qoyush kerek. .
