TILNING ASMILATSIYELISHISHI VE QOSH TILLIQ MAARIP

    “Milletning teqdiri uning tiligha ve maaripigha baghlıqtur”. Tilidin ayrılıp tarih sehnisidin öchüp ketken nurghun milletler bar. Buning eng canliq misali Manzhulardur. Hitayni 300 yıl idare qilghan bolsimu tilini qoghdap qalalmighanliqi üchün hazir yoq bolup ketti. Ichki Munggholiyilik Mungghollar, Gensuluq Seriq Uygurlar, Salarlar ve Hunendeki Uygurlarmu mushundaq aqivetke qalghan ve kelish aldida turmaqta. Undaq bolsa til qandaq yoqulup ketishi mumkin?. Til birdinla yoqilip ketidighan nerse emes. Uning mueyyen basquchliri bolidu.

   Tilshunas David Kristal 2000-yili besilghan “Tillarning Qetli Qilinishi” namliq kitabida bir tilning yoqilishida besip ötidighan 3 basquchni mundaq chüshendürüp ötken:

   1-basquch: Tashqi hükümran küch öz tilining qollinilishi üchün eghir besim ishlitidu. Bu besim yuquridin tüvenge qarap(mesilen teshviqatlar, dölet qanunliri), tüvendin yuqurigha qarap(helq ichide bu tilni qollinishqa qiziqturush ve moda yaritish yolu bilen) bolidu.

   2-basquch: Qosh tilliq basquch. Bu basquchta milli tilning qollinilish sahesi tariyip baridu. Maarip chet tili bilen elip berilishqa bashlinidu. CHet tilidin he disila kelime alidighan ehval körilidu. Milli tilning yoq bolush basquchigha ötkenlikini hechkim sezmeydu ve bu basquch tez ötüp ketidu.

   3-basquch: Yashlar emdi tashqi küchning tilini milli tilidin üstün köridighan bolidu. “Kona til”ni qollinishtin eyminidighan bolidu. Ata ana bilen balilar ana tilida sözlishelmeydighan ehvalgha kelip qalidu. Bir nesil on yil keyin qosh tilliq basquchni tügitidu. Milli tilning ornini chet tili alidu.

   Melum bolghandek, tilning yoq bolup ketishi murekkep bir ceryan. Lekin diqqet qilmighanda uning yoq bolup ketishini sezgili bolmaydu.

   Qosh tilliq maarip mesilisige kelsek, bu heqte ziyalilirimiz otturisida mundaq iki hil közqarash mevcut. Birincisi, qosh tilliq maarip yolgha qoyulsa, milletning riqabet küchi artidu, shuning bilen milletning maarip seviyisi umumiyüzlük yüksilip baridu, milletning sapasi ashidu deydighan qarash. İkkinchisi, qosh tilliq maarip yolgha qoyulsa, milli til yoqulidu, til yoqalsa millet yoqulidu deydighan qarash. Bu yerde her ikki közqarash öz aldigha toghridek körünidu. Lekin buningda aldi bilen shu suallargha cavap berish kerek: Hitay hükimitining qosh tilliq maaripini yolgha qoyushida bir yaman niyet bar mu yoq?. Hitaylar heqiqeten Uygur millitining yahshi terbiyilinip Hitaylar bilen teng seviyige kelishini, hatta ulardin eship ketishini halamdu yoq?. Buning dunyada bashqa misali barmu yoq?. Yaki Hitay hükimiti Uygur millitining maarip seviyisini yuquri kötirimiz digen chirayliq söz bilen milli tilni yoqitish qestide bolavatamdu?. Qosh tilliq maarip yolgha qoyulsa, heqiqeten milletning seviyisi ashamdu yoq?.Buning bashqa misali barmu?. Tunganlarning medeniyet seviyesi qanchilik deijide?. Ichki Monggholiyidiki Mongghollarning, Manzhularning, Shimali Hitaydiki Chaoshian (Koriyilik)lerning, Seriq Uyghurlarning, Hunandiki Uyghurlarning bügünki ehvali qandaq?. Eger Hitayche öginish arqiliq medeniyetni yuquri kötürgili bolsa, bu milletler tereqqiy qilip Hitaylar bilen teng derijige kelgen bolushi kerek. Bu milletler heqiqeten Hitaylar bilen teng derijige kelelidimu yaki Hitaylardin eship kettimu? Milli tilini qoghdap qalalidimu?. Ziyalilirimiz aldi bilen mushu suallargha cavap berishi kerek.

   Maarip tilining chet tili arqiliq elip berilishi mesilisi Türkiyidimu nahayiti ciddi tartishilghan idi. Ziyalilar bu mesilide iki qutupqa ayrıldı. Maaripning chet tili arqiliq elip berilishini qollaydighanlarning közqarishiche, maarip chet tili arqiliq elip berilsa, Türkiye Yavrupa döletlirige yetisheleydu. Bolmisa arqida qalıdu, qalaq halette turuverse, tereqqi tapqan, küchlük döletler teripidin yoqitilidu. Neticide millet yenila yoqilidu. Maaripning chet tili arqiliq elip berilishigha qarshı chiqivatqanlarning közqarishiche, maarip chet tili arqiliq elip berilsa, yashlar milli enenilerdin chetneydu, milli til yoqilidu, bu Türkiyege ve Türklerge qarshi yaman niyiti bolghan döletlerning menpeetige paydiliq bolidu. Maarip chet tili arqiliq elip berilsa, yashlar peqetla chet tilini yahshi öginelishi, sözlishishi mumkin, lekin chet tili bilen yengiliq yaritalishi mumkin emes. Yengiliqni peqetla ana tilda yaratqili bolidu.

   Dimek qosh tilliq maarip mesilisi ciddi oylinidighan mesile. Bolupmu bashqa bir milletning hakimiyiti astida yashavatqan Uygurlar üchün bu hayati mesile bolup hesaplinidu.