TÜRK OCAGHİ İZMİR SHUBİSİDE BERİLGEN DOKLAT

Mushu ayning 26-küni (2006-yili 5-ayning 26-küni) kech saet 8’de Türk Ochaqlirining İzmir shubiside “Sherqiy Türkistanning Növettiki Mesililiri” digen temida bir doklat berdim. Dokladim “Sherqiy Türkistanning umumi ehvali, növettiki mesililer ve bu mesililerni hel qilish yolliri” qatarlik qisimlardin terkip tapti. Asas temigha kirishtin burun “Sherqiy Türkistan” ismi bilen munasivetlik izahat berip öttim. Melum bolghinidek, “Sherqiy Türkistan” ismi 19-esirning keyinki yerimida otturigha chiqqan bir isim idi. Bu isimdin burun vetinimizning ismi “Türkistan” idi. “Türkistan” ismi peqet bizning vetinimiz emes, ottura asiyadiki baShqa Türk milletliri yashavatqan rayonlarnimu öz ichige alatti. Char Rusiye 19-esirning keyinki yerimida Türkistanning gherbiy rayonlirini besivalghandin keyin Türkisatn “Gherbiy Türkistan” ve “Sherqiy Türkistan” dep ikkige bölünüp ketken idi. “Türkistan” ismi bolsa miladi 8-9-esirlerdin beri ishlitilip kelgen bir isimdur. İranliqlar ve Erepler İslamiyettin burunmu vetinimizni “Türkistan” dep atap kelgen idi.  Miladiye 9-10-esirlerge ait Turpan tekstliride millitimizning özliri yashavatqan rayonlarni “Uygur eli”  dep atighanliqini körimiz. Bu vetinimizning milli ismidur. “Uygur eli”, “Türkistan” ismi otturigha chiqishtin burun, vetinimiz İranliklar teripidin “Turan” dep atalghan idi. Firdevsinin “Shahname”side “Turan” ismi köp ishlitilgen. “Turan” ismi otturigha chiqishtin burun vetenimizning ismi “ Türkiye” idi. Yunanliqlar vetinimizni “Türkiye” dep ataytti. Meshhur sayahetchi Makro Polomu bu zemin üchün “Büyük Türkiye” namini qullanghan idi. 12-13- esirdin keyinla “Türkiye” ismi hazirqi Anadolu, yeni Anatoliye sahesi üchün ishlitilishke bashlidi. Qedimdin beri, Xitaylarning “Sherqiy Türkistan” ichin ishletken ismi “Xiyu” (Shiyu), yeni “Gherbiy Diyar” idi. “Xiyu” (Shiyu) ismi peqet Sherqiy Türkistannnila emes, Sherqiy Türkistan bilen xoshna bolghan bashqa ellernimu körsitetti. Zuo Zongtang Sherqiy Türkistanni ishghal qilghandin keyin 1884- yili Xitaylar “Xiyu” (Shiyu) ismining ornigha “Xinjiang” (Shinjiang) ismini ishlitishke bashlighan. “Xinjiang” ismi bolsa “ Yengi chegra”, “Yengi zemin” digen menide bolup bu zeminning Xitaylar teripidin besivelinghan zemin ikenligining eng chong ispatidur. Shunga buni hechkim inkar qilalmaydu.

Doklatimning “Sherqiy Türkistanning umumi ehvali” qismida “Sherqiy Türkistanning Xitay xeritisidiki orni ve Otura Asya xeritisidiki ornini körsitip Sherqiy Türkistanning bu  döletler bilen bolghan joghrapiyilik munasivitini, siyasi ve iktisadi munasivetlirini tehlil qilip öttüm. Bu qisimda Xitay hükümitining az sanliq milletler üchün nurghun aptonom rayon, aptonom vilayet, aptonom nahiye ornatkan bolismu, bu aptonom rayonlarning heqiqiy menidiki aptonom rayonlar bolmighanliqini, qanunda yeri bolsimu emiliyetke qoyulmighan sahte rayonlar ikenlikini bayan qildim. Eger bu rayonlarda aptonomiye hoquqi heqiqiy menide emiliyleshtürülgen bolsa, bügün Xitayda milli mesile körülmigen bolatti. Xitay hükimiti Stalinning Sovet İttipaqidiki rayonlarni bölüp parchilash siyasitini ülge elip Sherqiy Türkistannimu öz ichide nurghun aptonom vilayet ve aptonom nahiyelerge  bölüvetken. Lekin Sherqiy Türkistan aptonom rayon bolsimu milli hükümiti yok, milli xevpisizlik qoshuni yok, milli parlamenti yok. Halbuki dunyada aptonom rayon tüzimide yashavatqan xeli köp rayonlar bar. Mesela, Pelestin, Qaratagh, Kosova bulardin beziliridur. Bu rayonlarning milli parlamenti bar, milli hükimiti bar, milli xevpsizlik qoshuni bar, chet ellerde konsolxaniliri bar. Dunyadiki heqiqiy aptonom rayonlar bilen Sherqiy Türkistandiki aptonomiye tüzümini selishturidighan bolsak, bu ikisi otturisida asman zemin perk barliqini köreleymiz.

Doklatimning “Sherqiy Türkistanning növettiki mesililiri” digen qismida Sherqiy Türkistanda hazir mevcut bolup turuvatqan ve otturigha chiqivatqan mesililerni bayan qilip öttüm. Sherqiy Türkistanning hazir körülüvatqan pütün mesililerning astida mundak üch sevep bar. Birinchisi, Xitay dairilirining özlirining asasi qanunda az sanliq milletlerge bergen optonomiye heq ve hoquqlirini özliri depsende qilivatqanliqidur. Eslide Xitay hükümitining Milli Teritoriyilik Qanunnamisida az sanliq milletler üchün bergen heq ve hoquqliri xeli küchlük hoquqlardur. Mesilen, her aptonom rayon öz rayonining ehvaligha qarap qanun ve nizamnamilarni tüzüshi, her aptonom rayon öz rayonida milli tilni resmi til ornidan ishlitishi, yerlik tebiy bayliqlarni öz aldigha ishlitishi, rehberlik benzisini milli kadirlardin teshkil qilishi mumkin. Emma ehval buning del eksiche bolivatidu. Mesilen, planlik tughut siyasiti Sherqiy Türkistanning ehvaligha uygun emesti. Chünki birinchidin Uygur xelqi Xitaylar özliri eytkandek az sanliq millettur. İkinchidin, xelqining hemmisi musulmandur. Diniy jehettinmu uygun emesti. Lekin bu siyaset Sherqiy Türkistanda zoravanlik bilen yürgüzülmekte. Bu siyaset nurghun ijtimai mesililerge yol achmakta. Hazir Sherqiy Türkistanda milli tilimiz bolghan Uygurche resmi til bolushtin qelivatidu. Dölet organlirida Xitayche ishlitilivatdu. Bumu optonomiye heq ve hoqulirigha xilaptur. Maaripta hazirce kosh tilliq maarip teshviq qilinivatidu, keyince Xitayce maarip yolgha qoyulishi eniq. Hazir Sherqiy Türkistanning pütün dölet organlirida emiliy rehberlik Xitaylarning qolida. Hükümet reisi, vali ve hakimler köz boyash üchünla Uygurlardin teyinlinivatidu. Bu vezipilerge teyinlengen Uygurlar Kominist partiyisi ezasi bolghanlighi üchün, partiye rehberlik benzisining emri astida ishleydu. Komunist partiye rehberlik benzisining bashlighi bolsa mutleq bir shekilde Xitaydin bolidu. Bu milliler hükümet reisi, vali ve hakim bolsimu, bularning yipi emiliyette Xitaylarning qolida bolmakta. Sherqiy Türkistanning tebiy bayliqiri milliler teripidin bashqurulmayvatidu. Xitay hükimiti bu bayliqlarni ichkirige toshup ketivatmakta, lekin bularning bedilige Sherqiy Türkistangha qanchilik iqtisat berilivatqanliqini elan qilmayvatidu. Bularning hemmisi optonomiye heq ve hoquqlirining depsende qilinghanliqining ochuq delilidur.

Sherqiy Türkistanda körülüvatkan mesililerning seveplirining ikinchisi, Xitay hükümitining Sherqiy Türkistangha qaratkan köchmen siyasitidur. Bügün Sherqiy Türkistanda otturigha chiqivatqan siyasi, iqtisadi ve ijtimai mesililerning muhim bir qismi ichkiridin kelgen köchmenlerdur. 1949-yili Sherqiy Türkistanda 300 ming bolghan Xitay nopusi bügün 8-9 milyondin eship ketti. 1949-yili Ürümchide Xitay nopusi yüzde 15 bolghan bolsa, bugün del buning eksiche yüzde 15 Uygur, yüzde 85 Xitaydur. Sherqiy Türkistandaki bashqa sheherlermu bu ehvaldin mustesna emes. Bügün Sherqiy Türkistanda otturigha chiqivatqan ishsizlik, heroyin chekish, ehlaqsizliq, oghriliqqa oxshash nurghun ijtimai mesile bivaste köchmen siyasiti bilen munasivetliktur. İchkiridin kelgen köchmenlerge etivar berish siyasiti, ularni ishqa orunlashturush, öy makan berish, oku-okutushta ongayliq yaritish siyasiti yerlik xelqning turmushigha eghir derijide tesir yetküzmekte. Xitay hükümitining bir tereptin Sherqiy Türkistanda planlik tughut siyasitini yolgha qoyup, yene bir tereptin davamlik halda köchmen yerleshtürüshining meqsiti nime?. Xitayda bir bala tughush heqqi bolghan Xitaylarning Sherqiy Türtkistangha köchüp kelgende ikki, hatta üch bala tughush heqqige ige bolushining sevebi nime?. Atom bombisining Xitayning bashqa rayonlirida emes, Sherqiy Türkistanda partiltilishining meqsiti nime idi?. Yuquridikilerning hemmisi Xitay hukimitining Uygurlarni asmile kilish siyasitini yolgha qoyuvatqanliqining ispatidur. Nime üchün Xitay hükimiti Uygurlarni asmile kilishka urinidu?. Bu siyaset Xitaylarning qedimdin tartip bashqa milletlerge qaratkan enenivi siyasitidur. Beyjingde rehet yetish üchün chegra rayonlirining biheter, tinch bolushi shert, chegra rayonlirining biheter, tinch bolushi üchün u yerdeki xelqlerning Xitaylashturulushi shert. Chünki Xitay bolmighan helkler bir kün bolimisa bir kün Xitaylar üchün tehdit bolidu. Yeni mundakche eytkanda, Xitaylar Uygurlar Xitaylashmighiche Beyjingde rehet yatalmaydu. Xitayning bu enenivi siyasiti Mancularni yoqitiverti. İchki Mongliyideki Monggullarni yoqitivetti. Uygur ve Tibetlikler bolsa Xitay üchün tehdit bolup turmakta. Shunga Uygurlar bilen Tibetliklerni asmile qilip bolmay Xitaylarning köngli tinjimaydu.

Undaq bolsa bu mesililerni qandak hel qilish lazim?. Meningche mundak töt xil yol bar. Birinchisi musteqilliq. Musteqqiliq Uygurlarning heqqidur. Qazaklarning, Qirghizlarning musteqil bolush heqqi bolsa, Uygurlarningmu musteqil bolushqa heqqi bar. 1940- yillarda Zhang Zhizhong ependi Urumchidiki bir yighinda Uygurlarning bir kün bolmisa bir kün choqum musteqil bolidighanliqini, lekin buning üchün uygun shert sharaitning teyyarlinishi lazimliqini, bu shert sharaitning teyyarlinishi üchün belki 30 yil, belki 50 yil, hatta 100 yil vakit ketishimu mumkinlikini eytqan idi. Uning pikriche, Sherqiy Türkistan shert sharait teyyar bolghanda choqum musteqil bolidu. Buni Xitaylarmu tosalmaydu, Uygurlarmu karshi kelelmeydu. Sovet İttipaqining tarqilip ketishi buning eng janlik örnegidur.

Musteqilliqtin bashka mesilini hel kilishning yoli yoqmu?. Meningche, mesilini vaqtinche hel qilishning yoli federatsiye tüzümidur. Xitayda federatsiye tüzümi yolgha qoyulsa belki Sherqiy Türkistan, Tibet ve Teyven mesilisi hel bolidu. Lekin Xitay hükimitining az sanlik milletlerni asmile qilish siyasiti emeldin qep qalidighanliqi üchün bu tüzümge qarshi chiqishi mumkin. Shuni bilish lazim ki, her millet bir medeniyettur, her medeniyet bir bayliqtur. Shunga döletlerning vezipisi bu medeniyetni yoqitish emes, eksiche qoghdash bolushi lazim. Xitaydiki az sanliq milletlerning her biri ayrim bir medeniyet. Epsuski, Xitaylar özidin bolmighan milletke ishenmeydighan, özidin bolmighan milletlerdin gumanlinidighan haraktiri bolghanliqi üchün bu medeniyetlerni qoghdash emes, yoqitishqa urunmaqta. Mesilen, men Teyvende bergen bir ilmi yighinda bir muellim manga Xitayda bashqa az sanliq milletlerning asmile bolush süriti tez boluvatidu, Uygurlarning asmile bolushi nimishqa asta boldi digen sualni qoydi. Dimek asmile qilish ve asmile bolush Xitaylar üchün nahayiti normal bir hadise. Halbuki Uygurlar yok bolushni emes, mevcut bolup turushni halaydu. Uygurlar Xitaylar bilen din, dil ve medeniyet ortaqliqigha ige emes. Shunga Xitay hükimitining asmile bolushni halimaydighan az sanliq milletlerni asmile qilish siyasitidin vaz gechishi lazim.

Federatsiye tüzümidin bashqa yene heqiqiy menidiki optonomiye tüzümimu vaqtinche mesilini hel qilishi mumkin. Dalay Lamaning hazir Xitay hükimitidin telep qilivatqini heqiqiy menidiki optonomiyedur. Bu tüzüm hich bolmighanda Uygurlarning asmile bolmay, mevcut bolup turushini temin eteleydu. Buning üchün eng muhimi Sherqiy Türkistanning nopus tengpungliqining tengshili kerek, Sherqiy Türkistanda nopus tengpungliqi yüzde 70 milli, yüzde 30 Xitay bolushi kerek. Hazirki nopus tengpungliqi bilen federatsiyemu, heqiqiy menidiki optonomiye tüzümimu ishlimeydu.

Bashqa bir yol ihtiyari birliktur (konfederasyon). Hazir Xitay tehnika ve iqtisadi jehettin uchqandek tereqiy qilivatidu. Bu bir heqiqettur. Shunga Xitay bilen bütün alaqini üzüp tashlash hichbir az sanliq milletning menpeitige uygun kelmeydu.  Az sanliq milletlerni endishelendürivatqan mesile yok bolup ketish xevpidur. Shunga Xitay hükimiti Uygur, Tibet ve Teyvenge öz teqdirini teyinlesh heqqi berishi, bu rayonlarda milletlerning mevjudiyiti toluq kapaletke ige bolghandin keyin Orta Asyadaki musteqil döletler teshkilatigha oxshash ihtiyari birlik yaki Yavrupa ortaq gevdisige oxshash bir teshkilat qurushqa chaqirishi kerek. İxtiyar qilidighanlar bu teshkilatqa eza bolushi, xalimighanlar özining yolini özi tallishi kerek.

       Bularni emelge ashurushning charisi Xitay hükimitining asmile siyasitini emeldin qaldurushidur. Tez ariliqta demokatik saylam tüzümini yolgha koyushidur. Hükümet reislerining, valilerning, hakimlerning, yeza bashliqlirining, idare ve organlardiki rehberlerning saylam arqilik teyinlinishidur. Xitayda, aptonom rayonlarda shexslerning avazigha muracet qilidighan tüzüm yolgha qoyulmighiche mesilelerning hel bolushi mumkün. emes.