“SENMİNZHUYİLİQ BİRLESHKEN ZHONGGUO KONFEDERASYONİ ANA XATLİRİ” TOGHRİSİDA
Alimcan İnayet
“Senminzhuyiliq Birleshken Zhongguo Konfederasyoni Ana Xatliri” digen bu höjjet Teyvende chiqidighan “Han Tengri” jornilining 1982-yilliq sanida besilghan. Höjjetning mezmunidin qarighanda, Teyven dairiliri 1980-yillarda pütün Xitayni Son Zhongshan Ependi otturigha qoyghan üç meslek asasida birleshtürüsh üchün siyasi iradisini ipadiligen. Bu höjjet peqet Xitayda qurulghusi konfederasyining idyivi asasini otturigha qoyghan, lekin konfederasiyining shekli heqqide hechqandaq isharet bermigen. Xitaydin bashaqa milletlerning ehvali, bolupmu öz teqdirini özi belgilesh, musteqilliq hoquqi heqqide bir nime diyilmigen. Bu jehettin höjjet kemchiliktin xali emes. Lekin höjjette Xitayda bügün nurghun kishiler telep qilivatqan heq hoquqlar, adalet ve haqqaniyet chüshenchisi orun alghan. Bügün Xitay ziyalilirining telep qilivatqinimu mushu höjjette ipadisini tapqan heq ve hoquqlardur. Bu höjjet Teyvendiki bügünki Guomindang partiyisining Xitay komunistliridin köp ilgiri ikenlikini, Xitay komünistlirining inqilapchi emes, eksilinqilapchi ikenlikini körsitip beridu. Xitay komünistlirining bügün dunya siyasi eqimigha qarshi, devir rohigha qarshi, insan heq ve hoquqlirigha qarshi, insan tebiitige qarshi, xelqqe qarshi, insan sherep ve izzitige qarshi bir partiye halitige chüshüp qalghanliqi eniq. Özining xelqighe saylama ve saylanma heqqi bermigen partiye tereqqiy qilip aygha chiqivalsimu, kishiler qelbide orun alalmaydu, yashiyalmaydu. Xelqini insan qatarida emes, pada qatarıda körgen bir partiye qanchilik uzun hakimiyet yürgüzse yürgüzsun, xelqning lenitidin qutulalmaydu. Shunga, Xitay komünistlirining ilghar idiyini qobul qilip, xelqini öz idarichilirini salyam bilen belgileydighan, parixor, chirik, bozuq, qolidin ish kelmeydighan idarichilerni saylam bilen texttin chushiridighan, döletning muhim qararlirini avaz arqiliq testiqleydighan erkinlikke, insani izzetke, heq ve hoquqqa ige qilishi kerek. Bir partiyining menpeeti üchün bir yerim milyard nopusluq xelqning heq ve hoquqini depsende qilish hergizmu ilgharliq emes, muteesipliktur. Xitay komünistliri eger xelqchil, insanchil siyaset yürgizidighan, xelqning qelbini, könglini qolgha keltüridighan bolsa, xelq yene avazi arqiliq bu partiyini hakimiyet beshigha chiqirishi mumkn. Buninggha hechqandaq kishining narazliqi bolmasliqi kerek. Xelqni, milletlerni küch-quvvetke tayinip, mejburi idare qilish mumkn, lekin lekin qelbighe, könglige, idiye ve chüshenchisige, tuyghusigha, söygusige hakim bolush esla mumkin emes.
Bügün Xitayda hakimiyetmu komünistlarning changgilida, armiyimu komünistlarning qolida, mehkime ve edliyemu shularning qolida. Halbuki demokratik döletlerde hakimiyet, parlamento(mejlis) ve mehkime-edliye birbiridin musteqildur. Mehkimining, edliyining ishigha hechqandaq kishi arilishalmaydu. Bu mehkime-edliye bash ministir bolsun, hatta prezident bolsun, eger jinayiti bolsa qolgha alalaydu, türmige tashliyalaydu. Teyven sabiq prezidenti Chen Shuibianning qolgha elinghanliqi buninggha yaxshi misal. Lekin Xitayda komünist rehberler ichide özliri bivaste yaki baliliri arqiliq heqsiz bir shekilde nep elivatqanliri nahayiti köp bolushi mumkin. Lekin mehkime-edliye bulargha cheqilalmaydu. Chunki mehkime-edliyedikilerning hemmisi komünist partiyisi ezasi. Shunga Xitayda mehkime-edliye musteqil bolmighiche nurghun qanunsuzluq, parixorluq ve chiriklikni meydangha chiqarghili bolmaydu. Xitay komünist partiyisi ezaliridin teshkil tapqan bu mehkime-edliyelerde jazalandurulghan, ölüm jazasi berilip etip tashlanghan kishiler xelqaraliq qanun qaidelerge asasen emes, siyasi ideologiyiye asasen jazalandurulghan kishiler bolup, bular Xitay komünmistlirining jinayiti bolup hesaplinidu.
Altmish yildin beri Xitay komünistlirini toghra partiye, shereplik partiye, birdin bir partiye dep oylaydighan, bu partiyining quli maliyi bolup ketken kishiler biraz mentiqiy tehlil yürgüzse, emiliyetning mundaq emeslikini derhalla chüshinip yeteleydu.
Elvette heqiqetke erishish asan emes, buning üchün kishilerning chet elge chiqip demokratik döletlerde yashap körish imkaniyiti yoq, ikki dölet tüzimini selishturush imkaniyiti yoq, partiyiler arisidiki perqni közitish imkaniyiti yoq. Mushundaq imkanlardin merhum kishilerning Xitay komünistlirining saxte, yalghan teshviqati bilen qaymuqup ketishi tebii.
Söz temisi höjjette bir dölette hakimiyetning, hörriyetning, kishilik heq ve hoquqning qandaq bolushi heqqide muhim chüshenchiler otturigha qoyulghan. Bu chüshenchiler Xitaylarning eslide qilishni oylighan bolsimu emiliyleshtürelmigen chüshenchilerdur. Bulardin xelqning xeverdar bolup qelishi üchün Liderimiz, merhum Eysa Yüsüp Alptekin teripidin Nenjingde chiqirilghan, keyin Teyvende davamlik halda neshir qilinghan “Han Tengri” jornilining 1982-yilliq sanighan besilghan bu höjjetni berdim.
SENMİNZHUYİLİQ BİRLESHKEN ZHONGGUO KONFEDERASYONİ ANA XATLİRİ
