PROF. DR. ALİMJAN İNAYET BİLEN ÖTKÜZÜLGEN SÖHBET

 RFA: Siz bir ilmiy xadim. Uzun yillardin beri Türkiyede ishlevatisiz. İlmi emgekliringizni bilimiz. Men bu qetim sizning Xitay veziyiti ve Sherqiy Türkistan mesilisi heqqidiki körüshliringizge qiziqip qaldim. Bu heqtiki körüshliringizni Uygur jamaetcilikige sunushni xalamsizkin?

Aldı bilen eytip öteyki, men siyasetçi ems, folklor tetqiqati bilen shughullinivatkan bir ilmiy hadim. Bügüngiçe her qandaq bir siyasiy teshkilatning ezasi bolmidim. Shunga mening pikirlirim her qandaq bir siyasi teshkilatqa vekillik qilmaydu. Men burun Beijingda töt yil oqup, besh yil dölet orginida ishligen. U mezgilde mingimiz yalghan kominist teshviqati bilen bulghinip ketkecke, heq bilen naheqni ayriyalmighan idim. Demokratiye digen nime, kishilik heq ve hoquqi digen nime, erkinlik digen nime digenge oxshash mesililerning tegige yetelmigen idim. Türkiyige kelgendin keyin ve bashqa döletlerni körgendin keyin, bu döletler bilen Xitay otturisidiki, cet ellikler bilen Xitay xelqi otturisidiki perqlerni körishke bashlidim. Shuni kördim ki, Xitay xelqi 60 yildin beri bir ocum Xitay koministi teripidin adem ornigha qoyulmaptu. İnsan ücün eng qimmetlik bolghan saylash saylinish hoqoqi berilmeptu. İnsan ücün eng qimmetlik pikir qilish erkinliki berilmeptu. Namayish ötküzüsh erkinliki, teshkilatlinish erkinliki, sayahet erkinliki, dingha ishinish erkinliki berilmeptu. Xitay xelqi peqetla yep icip yatidighan, oylimaydighan, gep qilalmaydighan ehvaligha cüshüp qaptu. Halbuki yep icip yetish hayvangha has bir alahidilik. 2005-yilidin 2006-yilighice Teyvende oqutquciliq qilghan vaqtimda, Xitay kouministliri qaghap lenetligen Guomindang partiyisining ehvalini küzitish pursitige ige boldum.  Guomindang partiyisi Xitay koministliri qaghighandek lenetlik partiye emes, hazirqi mezgilde demokratiye ve erkinlik tereptari bir partiye bolup yetishiptu. Teyven xelqi teripidin söyülüp ve saylinip yene hakimiyet beshigha ciqiptu. Teyvendiki az sanliq milletler özlirining milli tilini yash ösmürlirige ögitish ücün her kün teliviziye qanallirida program teyyarlaydiken. Hükümet u yerdiki az sanliq milletlerni asimile qilishqa emes, qoghdashqa tirishidiken. Televiziye qanallirida her kün 24 saet boyice Buda dini bilen munasivetlik, Hıristiyan dini bilen munasivetlik programlarni beridiken. Men bularni körgendin keyin shuni his qildimki, Xitayda xelqning beshigha kelgen palaketler, azap-oqubetler, adaletsizlik, tengsizlikler, heqsizlikler, parixorluq ve peskeshlikler Xitay kominist partiyisining hakimiyitidin ve Xitay kominist partiyisining xarakteridin kelip ciqqan iken. Hemmige melum bolghinidek, Xitay komünist partiyisining xarakteri şiddet ve zoravanliqtur. Buni Mao Zedong “miltiqtin hakimiyet ciqidu”, “ucqundin yanghin ciqidu” dep yighincaqlap ipadilep bergen idi. Cünki Xitay komünistliri demokratiyige ishenmeydu. Shunga Sun Zhongshan Ependi qurghan Xitay Jumnhuriyitining qanunluq hükimiti bolghan Guomindang Hükimitini demokratik salyam arqiliq emes,  qyralliq küc bilen, zoravanliq bilen, terorluq paaliyetliri bilen aghdurup tashlighan idi. Shunga Teyvenlikler bügünmu Xitay Komünistlirige “Komünist banditlar” deydiken. Xitay komünist partiyisining şiddet ve zoravanliq xarakteri uning bayriqidimu ipadisini tapqan. Mesilen Xitay komünist partiyisining bayriqida besh yultuz bar. Bu yultuzlar Marks, Engilis, Lenin, Stalin ve Mao Zedong’ning semivolidur. Bularning icide Stalin dunyada eng cong mustebit, diktator, terorist dep tunulghan bir shexis.Bu shexis Xitay bayriqida orun alghan. Shunga bu bayraqni cet ellerde kötürüp yürgili bolmaydu. Bu bayraqni kötürüp ciqqanlargha kishiler nepret bilen qarishidu. Xitay xelqi shuni bilishi kerekki, hazirqi Xitay bayriqi dölet bayriqi emes, partiye bayriqidur. Xitayda bir küni hakimiyet almashsa, bu bayraqmu almishidu. Shunga bu bayraqni kötürüp yürüshke Hitay xelqi nomus qilishi lazim.

RFA: Yeqinda Sherqiy Türkistanda meydangha kelgen veqelerge qandaq qaraysiz?

Sherqiy Türkistanda yeqinda meydangha kelgen veqelerni, Uyghur xelqining Xitay komünist hakimiyitining  60 yildin beri yolgha qoyup kelgen zulum ve zoravanliq siyasitige qarshi nepret ve öcmenlikining axirqi inkasi dep qarashqa bolidu. Kiçik balilar, kiçik qizlar hayatining baharida eger ölümge pisent qilmay otturigha ciqqan bolsa, buning congqur ijtimai ve psihologiyilik sevebi bar dimektur. Bu yaş balilar nime üçün dunyadiki eng qimmetlik bolghan hayattin vaz keçidu?. Bir kişi ücün, bolupmu yash balilar ücün ölmek shuncilik asanmu?. Hedisila bu balilargha terorist dep jar salghan Xitay komünistliri bu suallargha javap tepishi, mesilining tegide nime barliqini tetqiq qilishi kerek. Shunisi nahayiti eniqqki, bügün Sherqiy Türkistanda, Uyghurlar Xitaylargha, Xitaylarmu Uyghurlargha ishenmeydighan ve birbirlirige öcmenlik bilen qaraydighan evhal mevjut. Buning mesuliyiti kimde?. Buning mesuliyiti elvette sherqiy Türkistanda hakimiyet yürgizivatqan Xitay komünistliride. Hazir Uyghur xelqi özining vetinide erkin emes, musulman, lekin erkin halda mecit yaki jamege kirip namaz oquyalmayvatidu, özining vetinide özining tili bilen oquyalmayvatidu, dölet organlirida ishlitelmeyvatidu, özining milli bayriqi bar, lekin kötürüp ciqalmayvatidu. Yashlar toy qilsimu erkin halda bala caqiliq bolalmayvatidu. Uyghurlar icki ölkilerge berip qalsa, ötellerge elinmayvatidu. Uygurlar Hitaydiki magizinlargha kirse, “oghri bar diqqat” digen signal berilivatidu. Uyghurlar bir pasport elish ücün uzun yillar saqlitilivatidu. Mesilen, men apamni Türkiyige elip kelish ücün on yil burun devetname evetken idim, lekin pasport otken yili bejirilip qoligha alti ay keciktürülüp berildi. Vize elip yolgha ciqqice apam vapat bolup ketti. Cet ellerde ikki künde berilidighan bir pasport ücün Xitayda on yil saqlashqa toghra kelmekte. Cet ellerde yashavatqan Uyghurlar tuqqan yoqlap memlikitige barsa, xuddi düshmendek, jasus- ishpiyondek muamile qilinip pütün heriketliri nazaret qilinidu. Men buni köp qetim beshimdin kecirdim. Özemning vetinide, özemning memlikitide erkin yüriyelmidim.. Yezilargha qeder paylaqci orunlashturup nazaret qilindim. Buninggha asaret digilimu bolidu, buninggha qulluq digilimu bolidu, buninggha zulum, buninggha kishilik heq ve hoquqning depsende qilinishi digilimu bolidu. Bügün dunyada hecbir xelq Uyghur xelqighe oxshash zulumgha, heqsizlikke, milli kemsitishke ucrap baqqan emes. Mushundaq ehvalda, memnu ademgu digen kishiler, nomusluq, vijdanliq kishiler her xil yolgha murajet qilishi mumkin. Eger Sherqiy Türkistan’da mushundaq veqelerde adem ölgen bolsa, buning mes’uliyiti Xitay komünistlirining üstide. Buning mes’uliyiti esla Uyghur xelqide emes.

RFA: Sizce, Xitay Komünistliri nede xataliq ötküzdi?

Xitay Komünistlirining eng cong xatasi ademning tebi’itini çüşenmigenliki ve ademning tebi’itini inkar qilghanliqi bolup hesaplinidu. Hemmige melum bolghinidek, ademning ikki teripi bar. Biri, ademning maddi teripi, yene biri ademning menivi teripi. Ademning maddi teripi hayvandin ance perqlinip ketmeydu. Yep icip yetish aditi ademdimu, hayvandimu bar. Lekin ademni hayvandin perqlendüridighan nerse, ademning menivi dunyasidur. Adem oylaydu, pikir qilidu, gep qilidu, mentiqisini ishlitidu, söyüshni, söyülüshni yaxshi köridu, bashqilarni hörmetleshni, bashqilarningmu özini hörtmetlishini xalaydu, bashqilar bilen teng baraver bolushni, ailede, jemiyette shan-sherepke, inavetke ve nopuzgha ige bolushni arzu qilidu. Bular ademning tebi’iti bolup hesaplinidu. Bolupmu ademning shan-sheripi hemmidin üstün turidu. Halbuki Xitay komünistliri xelqighe, Uygurlargha, yeni ademge oylinish, pikir qilish erkinliki bermidi, pütün xelqtin özlirige oxshash oylashni, özlirige oxshah pikir qilishni telep qildi. Özlirige oxshash oylmighanlarni düshmen dep qarap basturdi. Xitay komünistlirigha oxshash oylimighan, pikir qilmighan yüz minglarce, milyonlarce adem rehimsizlerce basturuldi, öltürüldi ve türmilerge tashlandi. 50 milyon ezasi bolghan Xitay komünist partiyisi 1 milyard 300 milyon insani adem ornigha qoymidi. Ulargha saylash-saylinish hoquqi bermidi, hecqandaq bir mesilide ularning pikrini almidi. Pütün dölet idarisige özliri xalighan kishilerni teyinlep, xalimghan kishilerni vezipisidin aldi. 1 milyard 300 milyon insani qoy padisigha oxshash bashqurdi. Shuni epsuslinarliq bilen dep öteyki, Afriqida iptidai halette turivatqan qebililerning saylash-syalinish hoquqi bar, lekin ucqandek tereqqiy qilivatimiz dep jar selivatqan Xitayda kishilerning saylash-saylinish hoquqi yoq. Bu qobul qilghili bolmaydighan bir ehval. Cunki, bügünki künde, saylash-saylinish hoquqi bolmighan ademni adem digili bolmaydu. Bundaq ademning quldin ance perqi bolmaydu. Cet ellerde Xitaylarning adem ornigha qoyulmasliqidiki sevepmu meningce mushu. İgiz binalarda olturup yep icip yetish hergizmu tereqqiyatning ölcimi emes. Xitaylar tereqqiy qilimiz digice, aldi bilen adem bolushni öginishi, yeni saylash-saylinish hoquqigha ige bolushi kerek.

RFA: Sherqiy Türkistanda meydangha kelgen veqeler terorluk paaliyetlirimu yaki erkinlik kürishimu?

Sherqiy Türkistanda meydangha kelgen veqelerning terorluq paaliyitimu yaki erkinlik kürishimu digen sualgha javap berish ücün, aldi bilen Sherqiy Türkistan mustemlikimu emesmu digen sualgha javap berishimiz lazim. Xitay komünistliri 1949-yili Sherqiy Türkistangha tajavuz qilip kirgende, Sherqiy Türkistanning üc vilayet rayonida Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti bar idi. Ürümcide bolsa, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti bilen Guomindang hükümiti birliship qurghan birleshme hükümet bar idi. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti bilen Guomindang hükümiti otturisida tüzülgen “11 betim” birbirini itirap qilghan ikki dölet, ikki hükümet otturisida qol qoyulup imzalanghan idi. Yeni 1949-yilidin burun Sherqiy Türkistan Xitay komünistlirigha beqinmaydighan musteqil bir dölet idi. Xitay komünistliri musteqil bir döletni zoravanliq bilen ishghal qilivalghan. Tibetmu mushundaq ehvalda qalghan. Emdi xelqaraliq qanunlarning munasivetlik belgilimilirige diqqet qilidighan bolsaqmu, Sherqiy Türkistanning mustemlike dölet ikenliki otturigha ciqidu. Xelqaraliq qanunda, ana dölet bilen mustemlike dölet otturisida perqliq statü (siyasi orun) mevjut bolsa, bu dölet mustemlike bolup hesaplinidu diyilgen. Bügün Sherqiy Türkistanning statüsü, yeni siyasi orni aptonomiye bolup, ana dölet bolghan Xitaydin perqlinidu. Shunga Sherqiy Türkistanning mustemlike dölet ikenliki tarixiy pakitlar boyicimu, xelqaraliq qanun boyicimu eniq. Sherqiy Türkistan mustemlike dölet bolghinigha qarighanda, bu dölet cegrisi dairiside hakimiyetke qarshi elip berilghan paaliyetler esla terorluq paaliyiti emes, erkinlik ve musteqilliq kürishi bolup hesaplinidu. Birleşken Döletler Teshkilatining 1970-yilliq doklatida, mustemlike tüzümi astida turghan döletler mustemlikici döletning zeminidin hesaplanmaydu, shunga mustemlike döletning musteqilliqini qolgha keltürüshi mustemlikici döletning zemin pütünliki pirinsipigha xilap emes dep körsitilgen. Yene xelqaraliq qanung boyice, mustemlike astida yashavatqan xelqlerning özining qedirini özi belgilesh hoquqi bar, musteqil bolush hoquqimu bar. Xelqaraliq qanun boyice, mustemlikici besimgha, cet el ishghaligha ve irqci tüzümlerge qarshi elip berilghan küreshke qatnashqan kishiler jengci bolup hesaplinidu. Buninggha qarighanda, Sherqiy Türkistan cegrisi icide erkinlik ve musteqilliq kürishi elip berivatqanlar Xitay komünistliri digendek terorist emes, erkinlik jengciliridur. Undaq bolsa heqiqi terorist kim? Heqiqi teroristler Xitay komünistlirining öziliri. Miltiqtin hakimiyet ciqidu, ucqundin yanghin ciqidu dep qural kötürüp ciqip komünizmdin ibaret xam xiyal ücün cong kicik, er ayal, yash qeri dimestin milyonlarce kishining jenigha zamin bolghan öziliri emesmiydi? Bu milyonlarce insan nime ücün öldi?. Komünizm ücün öldi. Komünizm qeni?. Yoq. Qisqisi, Xitay komünistlirining bir bosh xiyal ücün milyonlarce insani qetli qilghanliqi hemmige melum. Xitay komünistlirining Uygur jengcilirige terorist devilishi, “sen taz digice men taz devalay” digenliktin bashqa nerse emes.

RFA: Sizce, Xitay komünistliri nime qilishi kerek?

Xitay komünistliri, meningce, derhal hakimiyettin istipa berishi kerek. Bu eng toghra ve eng normal yoldur. Bu demokratiye medeniyitining eng eqelli carisidur. Xitay xelqi xalisa, saylam arqiliq Xitay komünistlirini yene hakimiyet beshigha ciqirishi mumkin. Demokratiyini özleshtürgen kishiler buninggha hec nime diyelmeydu. Eger Xitay komunistliri hakimiyettin istipa bergidek ar-nomusi bolmisa,  hec bolmisa Xitay xelqidin epu sorishi, kecürüm tilishi kerek. Teyven, Yaponiye ve Jenubi Koriyede hakimiyet beshidikilerning xataliq ötküzgen haman xelqtin epu sorishi ve kecürüm tilishi eng addi exlaq qaidisidur. Bu hemmige melum. Xitay komünistlirimu exlaq qaidilirini öginishi kerek. Cünki bular hec bolmisa xataliq ishlep qoyghanliqi ücün xijil bolghnaliqining, iza tartqanliqining ishariti bolup hesaplinidu. Xitay komunistliri 60 yildin beri qance qetim xelqtin epu sorap baqti?. İshligen shunce xataliq, shunce jinayet, shunce naheqcilikige qarimay, epu sorash u yaqta tursun, tep tartmay jinayet ishleshni davamlashturivatidu. Shunga özlirige “shereplik partiye”, “toghra partiye” devalghan Xitay komünistlirida eger exlaq digen nerse bolsa,  hiç bolmisa medeniyet zor inqilavi mezgilide öltürülgen kishilerning ailisidin, yeqinliridin epu sorishi, ulargha maddi ve manevi tazminat tölishi kerek. Xitay komünistliri derhal Xitay xelqighe saylash-saylinish hoquqi berishi, özini idare qilidighan hakimiyetni öz iradisi bilen tallap belgilesh heqqi berishi kerek.  Xitay komünistliri Sherqiy Türkistan bilen Tibetke musteqilliqini derhal qayturup berishi, bashqa az sanliq milletlergimu öz qedirini özi belgilesh heqqi berishi kerek. Eger Xitay komünistliri Xitayning parcilinip ketishini xalimisa, xelqaraliq qanunlar boyice, heqiqi menidiki aptonomiye, federasyon ve konfederasyon tüzümlirini muzakire qilishi kerek.  Xitaydiki az sanliq milletler öz yurtida özige özi xoja bolghan halda kelecikidin ensirmey erkin, hör yashiyalaydighan bolushi kerek. Meningce, Xitay komünistlirining orundashqa tegishlik vezipisi mushu.  Xitay komünistliri shuni cüshinishi ve bilishi kerekki, eger yeqinda Xitay xelqi heqiqetni cüshinip oyghinip ketidighan bolsa, Hitay komünistliri tarixning exlet sanduqidin orun elishi mumkin.